Ten artykuł jest kandydatem na faworyta
Ten artykuł jest jednym z dobrych artykułów

Marzec (obraz Lewitana)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Marta Levitan.jpg
Izaak Lewitan
Marzec . 1895
Olej na płótnie . 60 × 75 cm
Państwowa Galeria Tretiakowska , Moskwa
( inw. 1489 )
Logo Wikimedia Commons Pliki multimedialne w Wikimedia Commons

„Marzec” to podręcznik[1] pejzaż rosyjskiego artysty Izaaka Lewitana (1860-1900), stworzony w 1895 roku. Przechowywany w Państwowej Galerii Trietiakowskiej w Moskwie ( nr inw. 1489). Rozmiar - 60 × 75 cm[2] (wg innych źródeł 61 × 76 cm [3] ). Obraz został namalowany przez Lewitana w marcu 1895 r., kiedy mieszkał w majątku Gorka, położonym w powiecie wyszniewołockim w guberni Twerskiej[2] .

Płótno „Marsz” zostało zaprezentowane na 24. wystawie Stowarzyszenia Wędrownych Wystaw Artystycznych („Wędrowcy”)[4] , która została otwarta w lutym 1896 w Petersburgu , a w marcu tego samego roku przeniosła się do Moskwy[5] . „Marzec” był także wystawiony na Ogólnorosyjskiej Wystawie Przemysłu i Sztuki w 1896 roku w Niżnym Nowogrodzie[2][6] . W tym samym 1896 roku obraz zakupił od autora Paweł Tretiakow[2][7] .

„Marzec” należy do serii „afirmujących życie, energicznych dzieł” Lewitana z lat 1895-1897, które oprócz niego obejmują obrazy „ Złota jesień ” (1895), „ Świeży wiatr”. Wołga „(1895)”, Wiosna. Wielka woda ” (1897) i inne[8][9] . Płótno „Marsz” uważane jest za jeden z najbardziej znanych i uderzających przykładów dziedzictwa krajobrazowego Lewitana [10] . Stanowi również przykład wpływu impresjonizmu na twórczość artysty [11] .

Artysta Wasilij Bakszeew napisał, że obraz „Marsz” jest nie tylko jednym z najlepszych dzieł Lewitana, ale także jednym z najlepszych dzieł rosyjskiej szkoły malarskiej [12] . Zdaniem krytyka sztuki Aleksieja Fiodorowa-Dawidowa „Marsz” Lewitana, który łączy w sobie malowniczy obraz śniegu, wiosennego nieba i drzew, był „odkryciem w rosyjskim malarstwie pejzażowym”, a później motyw ten stał się popularnym tematem wśród wielu rosyjskich malarzy pejzażowych XX wieku - Igor Grabar , Konstantin Yuon i inni [13] . Krytyk sztuki Faina Maltseva nazwała „Marsz” „dziełem wielkim i natchnionym” i napisała, że ​​przedstawia on „obraz integralny i wewnętrznie kompletny, zachowujący jednocześnie całą spontaniczność i świeżość pierwszych wrażeń” [14] .

Historia

Poprzednie wydarzenia i praca nad obrazem

W latach 1894-1895 Lewitan mieszkał przez kilka miesięcy w majątku Gorka, położonym półtora kilometra od wsi Ostrovno , w tym czasie znajdującym się na terenie obwodu wyszniewołockiego w obwodzie twerskim , a obecnie część obwodu Udomel regionu Tweru . Majątek położony na południowym brzegu jeziora Ostrovno należał do tajnego radnego Iwana Nikołajewicza Turczaninowa , a jego żona Anna Nikołajewna często tam przebywała z córkami Varvarą, Zofią i Anną [15] [16] [17] [K 1 ] . Głównym budynkiem osiedla był piętrowy dom z żółtawą antresolą . To on jest przedstawiony na obrazie „Marzec”, a także we wcześniejszym pastelu Lewitana „Jesień. Dwór „(1894) [17] , który obecnie znajduje się w Omskim Regionalnym Muzeum Sztuk Pięknych im. MA Vrubela [20] [21] [22] .

Izaak Lewitan. Jesień. Dwór (pastel, 1894, OOMII )

Turczaninowowie nabyli ziemię w pobliżu jeziora Ostrovno na początku lat 70. XIX wieku. Dwupiętrowy dom powstał na miejscu starego parterowego domu, pozostawionego po poprzednich właścicielach. Turczaninowowie posiadali także jedną z wysp jeziornych, na której znajdowała się altana i ławki. Dokumenty Twerskiego Wojewódzkiego Komitetu Statystycznego zawierają następujący opis majątku: „Osiedle Gorka na południowym półwyspie Jeziora Ostrovnoye. To miejsce jest cudowne. Od południa za posiadłością las sosnowy, bezpośredni widok na jezioro, jego wyspy, jego wschodni brzeg z cmentarzem i posiadłością wsi „Ostrovno”, do zachodniego stromego, porośniętego brzozowym lasem. Od wschodu i zachodu od domu rosną brzozowe zagajniki, wykarczowane, z wytyczonymi ścieżkami... Jako dacza osiedle "Gorka" jest cudowne. Sucha, piaszczysta ziemia, zdrowe sosnowe powietrze i piękny las, ogród i wspaniały wolny widok na jezioro z jego małymi zielonymi wysepkami, z białym kościołem i wysokim starym dworem we wsi Ostrovno” [23] [18 ] ] .

Izaak Lewitan. Wiosna. Ostatni śnieg (badanie, 1895, RM )

Lewitan poznał Annę Nikołajewnę Turczaninową latem 1894 roku w Ostrownie, gdzie przebywał w majątku Uszakowów [K 2] ze swoją towarzyszką, artystką Sofią Kuwszynnikową . Lewitan i Turchaninova rozpoczęli romans, który doprowadził do kłótni i zerwania stosunków z Kuvshinnikovą. Następnie Lewitan przeniósł się do majątku Górków i zamieszkał tam w sierpniu i wrześniu 1894 r., po czym wrócił tam wczesną wiosną następnego roku [24] [25] . Ponieważ posiadłość nie miała odpowiednich pomieszczeń, specjalnie dla artysty wybudowano dwukondygnacyjny dom-warsztat na terenie posiadłości, położonej nad brzegiem jeziora, u zbiegu rzeki Seża (tej samej, która była uwieczniony na późniejszym obrazie Lewitana „ Złota jesień ”) [19] [17] . Dom ten żartobliwie nazywano „synagogą” [23] [18] [26] .

Wtedy to, w marcu 1895 roku, powstał obraz „Marzec”. Został on namalowany w całości z życia, bez wstępnych szkiców , w kilku sesjach – być może po raz pierwszy w twórczości Lewitana płótno powstało bezpośrednio w plenerze [27] . Świadkiem pracy artysty nad obrazem „Marsz” była 14-letnia wówczas najmłodsza córka Turczaninowów Anya (w rodzinie nazywała się Lyulu) [23] . Pomagała artyście nosić pudełko z farbami, słuchała jego opowieści o pięknie natury i obserwowała, jak powstaje przyszłe arcydzieło [28] [29] . W kolejnych publikacjach najmłodszą córkę Turczaninowów niekiedy mylnie nazywano Julią (być może dlatego, że była ona zgodna z imieniem Lyulu) [29] .

Pisarka Sofia Prorokova , autorka biografii Lewitana wydanej w 1960 roku, opowiedziała o swoim spotkaniu z Anną Iwanowną Turczaninową [K 3] (w pierwszym małżeństwie Zvorykina, w drugim Kolokolcowa) [29] [31] : „W w ciągu najbliższych kilku lat Anya stanie się dorosła, a ta słoneczna wiosna pozostanie żywym wspomnieniem jej odległej młodości. Siedzimy w jej leningradzkim mieszkaniu i rozmawiamy ze starszą kobietą, w której ciemnych oczach zachowała się chytrość i błysk. Wspomnienia Lewitana stały się jak pamiątka rodzinna. Jest jedną z rodziny Turczaninowów, żywym świadkiem tego, jak w Gorce powstawały najlepsze płótna artysty.” Prorokova przytoczyła słowa Anny Iwanowny: „Marzec został napisany w mojej obecności” [28] .

W tym samym okresie, wiosną 1895 roku, Lewitan namalował kolejne płótno - „Wiosna. Ostatni śnieg”, który później znalazł się w zbiorach moskiewskiego filantropa Władimira Szmarowina . Obecnie obraz znajduje się w prywatnej kolekcji w Moskwie [32] , a gabinet o tej samej nazwie znajduje się w Państwowym Muzeum Rosyjskim ( 25,5 × 33,3 cm , olej na płótnie, nr inw. Zh-4261) [33] [32] . W tym samym 1895 roku, pracując w posiadłości Gorka, Lewitan stworzył „Złotą Jesień” (obecnie w Państwowej Galerii Trietiakowskiej ), „Nenyufara” (obecnie w Astrachańskiej Galerii Obrazów im. P. M. Dogadina ) oraz szereg innych płócien [34] ] .

Niekiedy jako prekursor obrazu „Marsz” wymieniany jest pejzaż namalowany w 1894 roku przez rosyjskiego malarza impresjonistę Konstantina KorowinaW zimie ” (obecnie w Państwowej Galerii Trietiakowskiej ), przedstawiający również konia z saniami stojącego przy wiejskim domu . Jednak w przeciwieństwie do słoneczno-wiosennego płótna Lewitana, obraz Korovina przedstawia ponury zimowy dzień [35] [36] .

24. wystawa objazdowa i kolejne wydarzenia

Wraz z dziewięcioma innymi dziełami Lewitana, wśród których znalazły się obrazy „ Złota jesień ”, „ Świeży wiatr”. Wołga ”,„ Wiosna. Ostatni śnieg ”,„ Paprocie w lesie ”,„ Zmierzch ”,„ Nenyufary ”i inne, płótno„ Marzec ”zostało wystawione na 24. wystawie Stowarzyszenia Podróżujących Wystaw Artystycznych („ Wędrowcy ”)[4] , która została otwarta 11 lutego 1896 [K 4] w Petersburgu, aw marcu tego samego roku przeniósł się do Moskwy. Petersburska część wystawy odbyła się w gmachu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych , a moskiewska w gmachu Moskiewskiej Szkoły Malarstwa, Rzeźby i Architektury[5] . Ponieważ prezentowane na wystawie płótna Lewitana były dość niejednorodne, różnie spotkały się z krytyką [37] . W szczególności w artykule „Wystawa wędrowców”, opublikowanym w czasopiśmie „ Ilustracja świata ” ( w. 55 , nr 1413 za 1896 r.), Władimir Czujko pochwalił Lewitana za dobór tematów i szczególny sposób pisania, zauważając, że „prawie wszystkie jego obrazy (nr 10) przyciągają uwagę, z wyjątkiem dwóch: „Marzec” i „Wiosna”, zbyt szorstkich i surowych w tonach.” Według Chuiko „wady zauważone w zachowaniu pana Levitana znikną, mamy nadzieję, w niedalekiej przyszłości, kiedy jego talent w końcu stanie się silniejszy” [38] [39] . Niemniej jednak w większości recenzji prace Lewitana były oceniane pozytywnie, co świadczyło o „nadchodzącym uznaniu talentu artysty, oryginalności jego pracy i jasnej indywidualności” [37] .

Płótno „Mart” było również prezentowane na Ogólnorosyjskiej Wystawie Przemysłowo-Artystycznej , która została otwarta 28 maja 1896 r. w Niżnym Nowogrodzie[2][6] . W sumie osiemnaście jego obrazów było wystawionych na wystawie w Niżnym Nowogrodzie, którą odwiedził sam Lewitan [40] [41] . Oprócz prac z wystawy objazdowej, w Niżnym Nowogrodzie zaprezentowano szereg dzieł Lewitana z przełomu lat 80. i 90. XIX wieku, była to więc w rzeczywistości pierwsza tak obszerna retrospektywna ekspozycja twórczości artysty [42] . W tym samym 1896 roku obrazy „Marzec” i „Złota jesień” nabył od autora Paweł Tretiakow[2][7] . Jesienią i zimą 24. wystawa objazdowa kontynuowała podróż do innych miast Imperium Rosyjskiego , odwiedzając Charków (październik-listopad), Kijów (grudzień-styczeń) i Tułę (styczeń-luty) [43] . W wydanym w Charkowie katalogu wystawy obrazy „Marzec” i „Złota jesień” zostały opisane jako „własność Moskiewskiej Galerii Miejskiej braci P. i S. Tretiakowa[44] .

Obraz „Marzec” w Sala Lewitańska Państwowej Galerii Trietiakowskiej

Majątek Górków nie przetrwał rewolucyjnych wstrząsów z początku XX wieku. W 1904 r. spłonął dom-warsztat, w którym Lewitan pracował w połowie lat 90. XIX wieku [17] . W 1910 r. zmarł Iwan Nikołajewicz Turczaninow [19] , aw 1914 r. majątek Gorków został sprzedany drugiemu kupcowi cechowemu Aggeyowi Aggeevich Markowowi [17] . Przed sprzedażą do Gorki przyjechała Anna Ivanovna Turchaninova (Lyulya) - spotkanie z nią opisał artysta Vitold Byalynitsky-Birulya, który był w tych częściach. W szczególności rozpoznał miejsce, które zostało przedstawione na obrazie Lewitana: „Kiedy zbliżyliśmy się do czarnej werandy domu, moje serce drżało od obrazu, który nagle pojawił się przede mną. ... Znam to miejsce. To prawda, wszystko tu było w zimowym stroju, a beczka leżała na saniach. Ten „marzec” jest na moich oczach” [45] . Podobno był tam również artysta Stanisław Żukowski . W innym opisie tego samego spotkania Byalynitsky-Birulya napisał: „Przeszliśmy obok czarnego ganku, gdzie nasze oczy padły na cudowny las, który wszyscy znają z obrazu Lewitana„ Marzec ”. Wszyscy mimowolnie wykrzyknęliśmy w radosnym wybuchu: „Spójrz, stąd jest napisane„ Marzec ”!” [46] Kilka lat po rewolucji , w czerwcu 1923 r. dwór został zniszczony przez pożar, podobno podpalenie. [17]

Następnie obraz „Marzec” był wystawiany na wielu wystawach, w tym na osobistej wystawie Lewitana, która odbyła się w 1938 r. W Państwowej Galerii Trietiakowskiej, a także na wystawie jubileuszowej poświęconej 100. rocznicy urodzin artysty, która odbyła się w latach 1960-1961 w Moskwie, Leningradzie i Kijowie (zdjęcie uczestniczyło tylko w moskiewskiej części ekspozycji)[2] [47] . W 1959 roku płótno zostało zaprezentowane na wystawie artystów rosyjskich i radzieckich, która odbyła się w Londynie[2] [48] . W latach 1971-1972 obraz brał udział w wystawach „Pieredwiżniki w Państwowej Galerii Trietiakowskiej” (Moskwa) i „Malarstwo pejzażowe Pieredwiżników” (Kijów, Leningrad, Mińsk , Moskwa), które zbiegają się z stuleciem TPHV[2] [48] . Była także wśród eksponatów wystaw rocznicowych poświęconych 150. rocznicy urodzin Lewitana, które odbyły się w budynku Benois Państwowego Muzeum Rosyjskiego (od kwietnia do lipca 2020 r.) [49] [50] oraz w Nowej Galerii Trietiakowskiej na Krymsky Val (od października 2010 do marca 2011) [10] [51] [52] . We wrześniu 2017 roku obraz „Marzec” został wystawiony na „wystawie jednego arcydzieła” w Nadmorskiej Państwowej Galerii Sztuki we Władywostoku [53] .

Podczas jubileuszowej wystawy Lewitana, która odbyła się w latach 2010-2011 w Moskwie, przeprowadzono sondaż socjologiczny zwiedzających ekspozycję. Według wyników tego sondażu „Marzec” znalazł się na trzecim miejscu wśród najbardziej lubianych przez publiczność prac artysty, wyprzedzając tylko wielkoformatowe płótna „ Na basenie ” (1892, Galeria Tretiakowska ) i „ Ponad wiecznym Pokój ” (1894, Galeria Tretiakowska) [54] . Obecnie obraz „Marzec” jest wystawiany w „Sali Lewitanowskiego” ( hala nr 37 ) głównego budynku Galerii Trietiakowskiej przy Lavrushinsky Lane [3] .

Działka i opis

Lewitan namalował obraz na podwórku osiedla Górków, którego żółta ściana głównego domu widoczna jest w prawej części obrazu [17] . Słoneczny marcowy dzień, który już zaczął topnieć śnieg, drzewa i wiejską drogę prowadzącą na ganek, przy którym, wygrzewając się w słońcu, spokojnie stoi koń z kłodami [55] . Dianka - bo tak nazywał się koń z dworu Górków - stoi w centrum krajobrazu i stanowi jego integralną część [15] [56] . Jednocześnie, według krytyka literackiego Andrieja Turkowa , „dom” wszedł w kompozycję obrazu bynajmniej nie w zwycięskiej perspektywie - część ściany ze słabo widocznymi oknami, ganek z na wpół rozmrożonym dach, rynna, deski wyrzucone niedawno z okien wykutych na zimę” [57 ] . Według krytyka sztuki Michaiła Alpatowa , ściana domu z deskami wchodzącymi głęboko w płótno, a także rozmarznięta wiejska droga „wciągają widza w obraz, pomagają mu wejść mentalnie” [58] .

Główny, afirmujący życie motyw obrazu przedstawia walkę uchodzącej zimy i nadchodzącej wiosny, promieni słonecznych i zimnego śniegu. Podkreśla to kontrast kolorystyczny między ciemnymi sosnami w tle a jasnymi, nasłonecznionymi pniami drzew liściastych przed nimi, które zdają się wyciągać gałęziami w kierunku wiosennego słońca [59] [K 5] . В частности, это стремление вверх дополняется необычно высоким расположением скворечника на одном из деревьев, так что даже создаётся впечатление, что он приделан к слишком тонкой ветке [62] . Светлые стволы деревьев, расположенных слева и справа от центра полотна, как бы склоняются навстречу друг другу. Кажется, что всё находится в лёгком движении — и лиственные деревья, и сосны, и приоткрытая дверь, частично покрытая тенью, и лежащая рядом с крыльцом ставня [63] . Горизонтальный край заснеженного поля, простирающегося до дальних хвойных деревьев, делит картину на две примерно равные части и «вносит в неё нотку спокойствия» [58] . Оттенки снега, синие тени деревьев и голубое небо создают очень живописную картину — подобный сюжет не раз потом повторялся в пейзажах других русских художников [13] .

Три основных цвета, определяющих цветовую гамму полотна, — жёлтый, голубой и зелёный; кое-где к ним добавляется белый. Жёлтый цвет встречается не только на стене дома и на приоткрытой двери, но и на верхушках деревьев, а также в оттенках лошадиной шерсти. Основная масса голубого цвета присутствует в изображении безоблачного весеннего неба; эта голубизна сочетается с синим цветом, использованным при написании теней деревьев, а также с серовато-голубоватыми оттенками снега на заднем плане. Зелёным цветом, переходящим от светлого к тёмному, написаны кроны хвойных деревьев. Наиболее сложные комбинации основных цветов встречаются в изображениях лиственных деревьев и разъезженной дороги [63] . Несмотря на наличие множества тонких оттенков и рефлексов , красочная гамма картины является «чрезвычайно звучной, гораздо более звучной, нежели в каких-либо картинах Левитана до сих пор». Основные цвета обладают не только интенсивностью, но и определённостью, которая больше всего проявляется в окраске жёлтой стены дома, голубого неба и зелени сосен [64] . Анализируя краски, использованные при написании «Марта», искусствовед Татьяна Коваленская отмечала их совпадение с перечисленными самим Левитаном оттенками живописи ярославских фресок : «белила, охра , голубая, что-то вроде зелёной земли» [65] .

Будучи близкой по сюжету к известному полотну Алексея Саврасова « Грачи прилетели » (1871, ГТГ ), картина «Март» значительно отличается от него по живописи [66] . Она является ярким образцом так называемого «левитановского пейзажа» — «пейзажа настроения», в котором, даже изображая «ликующее состояние природы», художнику удалось сохранить в картине лирический оттенок переживания и грусти [10] [67] . В отличие от саврасовских «Грачей», где господствует характер повествования и пейзаж в значительной мере трактуется жанровыми средствами, в «Марте» присутствует «стремление к непосредственно чувственно-зрительному показу явления природы» [68] , при этом «интимное восприятие бытовой среды передано в ощущении тёплого воздуха, растапливающего отяжелевший весенний снег» [69] .

Фрагменты картины «Март»

Лошадка с дровнями
Ветки деревьев и скворечник
Снег на крыше крыльца

Толщина красочного слоя на полотне «Март» неравномерна: для изображения снега используются рельефные мазки , толщина которых достигает двух миллиметров, а в прозрачных ветвях деревьев проступает фактура холста [60] [70] . По мере удаления от первого плана нанесённые художником мазки становятся менее чёткими, а трактовка — более обобщённой. Для снежных теней Левитан использовал лессировки и полулессировки по слою белил [60] . По сведениям, приведённым в воспоминаниях художника Якова Минченкова , при написании снега на полотне «Март» Левитан проверял светотеневые соотношения по фотографическим снимкам [71] [72] . Однако, по словам Минченкова, «нигде вы не увидите и признаков фотографии, нигде она не повела художника к грубому натурализму, не заставила его разменяться на ненужные детали» [72] .

Считается, что созданные в 1895 году картины «Март» и « Золотая осень » наиболее ярко демонстрируют влияние импрессионизма на творчество художника [11] [73] [74] . В картине «Март» есть присущий импрессионизму «темпераментный, открытый густой мазок, почти скульптурно „лепящий“ пронизанный синевой мартовский снег» [75] . Рельефные мазки белил создают ощущение пористости снега и способствуют более активному переживанию образа [74] . При этом импрессионистические приёмы соединены с декоративностью, проявляющейся в звучности определённых цветов. Тем не менее, по словам искусствоведа Галины Чурак , хотя живописный язык полотна и «ставит Левитана рядом с импрессионистами», художник «не совершает того решающего шага, который позволил бы назвать его импрессионистом» [75] . Сравнивая «Март» с «самым импрессионистическим произведением» Левитана 1880-х годов — « Берёзовой рощей », искусствовед Дмитрий Сарабьянов писал, что в середине 1890-х художник «не сделал существенно важных шагов на пути развития импрессионистической системы» и «как бы остановился на уровне „ прото-импрессионизма “» [76] .

Отзывы

В своих воспоминаниях живописец Василий Бакшеев отмечал, что Исаак Левитан остался в его памяти как «художник, неразрывно связанный с русской национальной школой пейзажа», при этом «глубоко любящий родную природу, без устали её изучающий и с большим мастерством воплощающий эту природу в своих работах». По его словам, в левитановском «Марте» «так много весеннего тепла, так много света, согревающего солнца». Оценивая картину «Март», Бакшеев писал, что считает её не только одной из лучших работ Левитана, но и «одним из лучших произведений нашей школы », — это «такая же жемчужина», как « Оттепель » Фёдора Васильева или « Грачи прилетели » Алексея Саврасова [12] .

Игорь Грабарь . Февральская лазурь (1904, ГТГ )
Константин Юон . Мартовское солнце (1915, ГТГ )

Искусствовед Алексей Фёдоров-Давыдов отмечал, что Левитан «редко писал зиму и вообще снег, чаще изображая его остатки в весенних пейзажах», однако в 1895 году он взялся за такой сюжет, написав картину «Март», «в которой всё только дышит предчувствием весны и которая является изображением ещё зимнего солнечного дня». По словам искусствоведа, «обратившись к этому новому для себя мотиву, Левитан создал пейзаж, ставший открытием в русской пейзажной живописи», — «так цветно и живописно, с голубыми тенями, никто до него не писал снег, освещённый солнцем; никто так не изображал весеннее небо и деревья». Фёдоров-Давыдов писал, что «после Левитана подобный мотив стал любимой темой русской пейзажной живописи» [13] , приводя в качестве примеров такие произведения, как «Февральская лазурь» Игоря Грабаря и «Мартовское солнце» Константина Юона [77] [K 6] .

По мнению искусствоведа Михаила Алпатова , композиционное построение левитановского полотна «Март» выделяется исключительной простотой, ясностью и точностью, в нём «всё кажется простым, естественным и даже незамысловатым». В то же время композиционные линии, использованные художником, придают пейзажу законченность и завершённость. По словам Алпатова, в «Марте» Левитан сложил изображение как бы из отдельных «срезанных рамой» фрагментов, но при этом все эти части «образуют законченное целое, составляют своеобразное единство». Алпатов писал, что к этому пейзажу «нельзя ничего прибавить, от него нельзя ничего отнять» — ни в одном из предшествующих произведений Левитан «не находил в природе такой счастливой завершённости, как около этого деревенского дома у края дороги, на опушке леса» [58] .

В книге «Пленер в русской живописи XIX века» искусствовед Ольга Лясковская писала, что левитановский «Март», подобно полотну Василия Поленова « Московский дворик », мог бы служить одним из образцов живописи на пленэре . Отдавая должное правдивости соотношений неба, земли и деревьев, а также точности, с которой были написаны «оттенки рефлексов на снегу и тёмно-синяя тень в глубине», в то же время Лясковская отмечала, что стена дома и створка раскрытой двери не были до конца доработаны художником: «светло-жёлтая краска осталась краской, не перейдя в тон, в котором должны были слиться локальный цвет стены и изменение его под влиянием солнечного света и окружающей атмосферы». При этом, по словам Лясковской, светлые стволы оголённых деревьев «написаны превосходно» [61] .

Картина «Март» на почтовой марке СССР 1960 года[79]

Искусствовед Фаина Мальцева называла «Март» «мажорным и вдохновенным произведением» и писала, что в живописи того времени трудно найти другой пейзаж, «столь же трепетно передающий пробуждение природы». Отмечая лаконизм художественных средств, использованных Левитаном при создании полотна, Мальцева писала, что в картине «Март» представлен «цельный и внутренне завершённый образ, сохранивший вместе с тем всю непосредственность и свежесть первых впечатлений» [14] . По словам Мальцевой, солнечная гамма красок, созданная художником в этом пейзаже, воспринималась его современниками как «открытие в изображении русской природы» [80] .

В книге, вышедшей в 2001 году, искусствовед Владимир Круглов писал, что левитановский «Март» до сих пор не утратил «своего первенствующего места если не в истории отечественного искусства, то в душах людей, способных чувствовать красоту родной земли». По его словам, «Март» дал начало традиции в русской живописи, которая была подхвачена рядом художников и продолжается до наших дней. Круглов отмечал, что удачный выбор формата полотна, близкого к квадратному, «усиливает впечатляющую выразительность образа», а короткий энергичный мазок и живая фактура «дают ощущение лёгкого струения света и воздуха, игры света и тени, мерцания рефлексов» [73] .

Обсуждая картину «Март», художник Борис Иогансон писал, насколько его поражает в этом произведении «светоносная ослепительность мартовского солнца». По его словам, каждый раз при виде полотна он, «как зачарованный», стоит перед этим чудом, и когда ему «удаётся в марте быть на природе или же сидеть в городе на бульваре в солнечное мартовское утро, то в мыслях мелькает шуточный парадокс: „Как удивительно природа подражает «Марту» Левитана“» [81] . По словам литературного критика Андрея Туркова , «в левитановском „Марте“ как будто навсегда запечатлелся радостный момент, когда всё впереди, всё возможно» [57] .

См. также

Комментарии

  1. Анна Николаевна Турчанинова, урождённая Макарова (25 мая 1856 — 24 ноября 1930, Париж), была на четыре года старше Левитана. Её дочери — Варвара Ивановна (около 1875 — 1925), Софья Ивановна (1877 — около 1825) и Анна Ивановна (2 декабря 1880, Вышний Волочёк — 1964, Ленинград ) [18] [19] .
  2. Владельцами усадьбы Островно были Екатерина Николаевна Ушакова (урождённая Сеславина, 1821—1910) и её дети — Варвара Владимировна (1849 — около 1919), Софья Владимировна (1851 — около 1919) и Николай Владимирович (1859—1917) [23] . Левитан и Кувшинникова жили в усадьбе Ушаковых летом 1893 года, когда художник работал над полотном « Над вечным покоем », а затем опять приехали в 1894 году [24] .
  3. В своих воспоминаниях Софья Пророкова подробно описывала, как ей удалось найти Анну Ивановну Турчанинову (Люлю). Во время поездки к озеру Островно старожилы рассказали ей, что в Ленинграде живёт Е. А. Зворыкина — сестра первого мужа Анны Ивановны. Через адресное бюро Пророкова узнала адрес Зворыкиной, которая и привела её к Анне Ивановне [30] .
  4. Для датировки событий, происходивших в Российской империи, используется юлианский календарь («старый стиль»).
  5. В различных источниках изображённые на картине лиственные деревья называют осинами[8] [55] или берёзами [57] . Некоторые авторы не уточняют, какие именно деревья со светлыми стволами написаны на полотне [58] [60] [59] [61] [14] .
  6. К числу художников, находившихся под сильным впечатлением от левитановского «Марта», также причисляли пейзажиста Станислава Жуковского . В частности, похожий мотив был использован им в представленной на 27-й передвижной выставке картине «Пригрело» (1899), которую критиковали за «явное подражание» «Марту» [78] .

Примечания

  1. Г. Ю. Стернин, 2009 , с. 72.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Каталог ГТГ, т. 4, кн. 1, 2001 , с. 362.
  3. 1 2 Левитан Исаак Ильич — Март (HTML). Государственная Третьяковская галерея — www.tretyakovgallery.ru. Дата обращения: 13 мая 2019. Архивировано 25 сентября 2015 года.
  4. 1 2 Товарищество передвижных художественных выставок, 1987 , с. 485.
  5. 1 2 Ф. С. Рогинская, 1989 , с. 419.
  6. 1 2 И. И. Левитан, 1966 , с. 54.
  7. 1 2 М. С. Чижмак, 2010 , с. 69.
  8. 1 2 В. А. Прытков, 1960 , с. 9.
  9. А. А. Фёдоров-Давыдов, 1975 , с. 533.
  10. 1 2 3 Л. И. Иовлева, 2010 , с. 5.
  11. 1 2 Левитан Исаак Ильич (HTML). Государственная Третьяковская галерея , www.tretyakovgallery.ru. Дата обращения: 13 мая 2019. Архивировано 8 июля 2016 года.
  12. 1 2 И. И. Левитан, 1956 , с. 146.
  13. 1 2 3 А. А. Фёдоров-Давыдов, 1975 , с. 536.
  14. 1 2 3 Ф. С. Мальцева, 2002 , с. 31.
  15. 1 2 Н. А. Ионина, 2006 .
  16. Исторические усадьбы России — Усадьбы Тверской области — Усадьба Горка (HTML). hist-usadba.narod.ru. Дата обращения: 30 марта 2015. Архивировано 4 октября 2012 года.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 Антон Павлович Чехов — Имение Горка (HTML). Литературная карта Тверского края, litmap.tvercult.ru. Дата обращения: 16 ноября 2019. Архивировано 11 февраля 2013 года.
  18. 1 2 3 Д. Л. Подушков, 2014 , с. 116—126.
  19. 1 2 3 Д. Л. Подушков, 2018 , с. 51.
  20. Каталог ООМИИ, 2012 , с. 108.
  21. Левитан Исаак Ильич — Осень. Усадьба, 1894 (HTML). www.art-catalog.ru. Дата обращения: 31 марта 2015. Архивировано 2 апреля 2015 года.
  22. С. Королёва, 2009 , с. 29, 48.
  23. 1 2 3 4 Д. Л. Подушков, 2009 .
  24. 1 2 М. С. Чижмак, 2010 , с. 67.
  25. Илья Сергеев. Гений русского пейзажа — Исаак Левитан и тверские страницы его биографии (HTML). «Тверские ведомости» — www.vedtver.ru (24 августа 2012). Дата обращения: 13 мая 2019. Архивировано 4 марта 2016 года.
  26. Д. Л. Подушков, 2014 , с. 51.
  27. А. А. Фёдоров-Давыдов, 1966 , с. 202.
  28. 1 2 С. А. Пророкова, 1960 , с. 160.
  29. 1 2 3 Л. И. Кац, 1983 , гл. 2.
  30. С. А. Пророкова, 1989 , с. 29.
  31. В. И. Колокольцов, 2000 .
  32. 1 2 Каталог ГРМ, т. 6, 2016 , с. 104.
  33. Каталог ГРМ, 1980 , с. 178.
  34. Каталог ГТГ, т. 4, кн. 1, 2001 , с. 363—364.
  35. М. М. Алленов, 1989 , с. 407.
  36. М. Ф. Киселёв, 2001 , с. 15.
  37. 1 2 А. А. Фёдоров-Давыдов, 1966 , с. 227.
  38. А. А. Фёдоров-Давыдов, 1966 , с. 378—379.
  39. В. В. Чуйко, 1896 , с. 231.
  40. В. Ф. Круглов, 2001 , с. 16.
  41. Л. И. Захаренкова, 2010 , с. 219—220.
  42. Л. И. Захаренкова, 2010 , с. 220.
  43. Товарищество передвижных художественных выставок, 1987 , с. 523.
  44. Каталог XXIV выставки ТПХВ, Харьков, 1896 , с. 4.
  45. Д. Л. Подушков, 2018 , с. 161.
  46. М. И. Горелов, 1982 , с. 32.
  47. Каталог ГТГ, т. 4, кн. 1, 2001 , с. 463.
  48. 1 2 Каталог ГТГ, т. 4, кн. 1, 2001 , с. 471.
  49. Исаак Левитан (1860—1900). К 150-летию со дня рождения (HTML). Государственный Русский музей — rusmuseum.ru. Дата обращения: 18 июля 2021. Архивировано 23 января 2021 года.
  50. О. Лузина. Левитан в Русском музее: Чем ёлка лучше пальмы (HTML). Фонтанка.ру — www.fontanka.ru (30 апреля 2010). Дата обращения: 18 августа 2021. Архивировано 2 апреля 2018 года.
  51. А. Махонин. В Третьяковской галерее юбилейная выставка Исаака Левитана (HTML). Ведомости — www.vedomosti.ru (18 октября 2010). Дата обращения: 6 августа 2021. Архивировано 3 октября 2015 года.
  52. Исаак Левитан. К 150-летию со дня рождения (HTML). Музеи России — www.museum.ru. Дата обращения: 6 августа 2021. Архивировано 4 мая 2017 года.
  53. Исаак Левитан. «Март». Выставка одного шедевра в Приморской картинной галерее (HTML). Музеи России — www.museum.ru. Дата обращения: 6 августа 2021.
  54. Л. Я. Петрунина, 2012 , с. 616.
  55. 1 2 В. А. Петров, 1992 , с. 93.
  56. С. А. Пророкова, 1960 , с. 159.
  57. 1 2 3 А. М. Турков, 1974 , с. 90.
  58. 1 2 3 4 М. В. Алпатов, 1945 , с. 25.
  59. 1 2 А. А. Фёдоров-Давыдов, 1966 , с. 201—202.
  60. 1 2 3 А. Н. Лужецкая, 1965 , с. 260.
  61. 1 2 О. А. Лясковская, 1966 , с. 125.
  62. В. А. Петров, 1992 , с. 93—94.
  63. 1 2 А. А. Фёдоров-Давыдов, 1975 , с. 202.
  64. А. А. Фёдоров-Давыдов, 1975 , с. 204.
  65. Т. М. Коваленская, 1983 , с. 146.
  66. В. Н. Пилипенко, 1994 , с. 74.
  67. Т. В. Ильина, 2000 , с. 222.
  68. А. А. Фёдоров-Давыдов, 1966 , с. 206.
  69. В. С. Манин, 2012 , с. 296.
  70. Г. Карлсен, О. Я. Кочик, М. П. Виктурина, 1963 , с. 30—34.
  71. И. И. Левитан, 1956 , с. 238.
  72. 1 2 Я. Д. Минченков, 2016 , с. 4.
  73. 1 2 В. Ф. Круглов, 2001 , с. 15.
  74. 1 2 В. А. Филиппов, 2003 , с. 137.
  75. 1 2 Г. С. Чурак, 2010 .
  76. Д. В. Сарабьянов, 1989 , с. 294—295.
  77. А. А. Фёдоров-Давыдов, 1966 , с. 205.
  78. М. И. Горелов, 1982 , с. 31—32.
  79. Каталог почтовых марок СССР / М. И. Спивак. — М. : Центральное филателистическое агентство «Союзпечать» Министерства связи СССР , 1983. — Т. 1 (1918—1969). — С. 296. — 512 с.
  80. Ф. С. Мальцева, 1968 , с. 126.
  81. Б. В. Иогансон, 1970 , с. 5.

Литература

Ссылки