Grzegorzewska, Maria

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Maria Grzegorzewska
Polskie Maria Stefania Grzegorzewska
Marii Grzegorzewskiej w 1964 r.
Marii Grzegorzewskiej w 1964 r.
Imię i nazwisko Polskie Maria Stefania Grzegorzewska
Pełne imię i nazwisko Maria Stefania Grzegorzewska
Data urodzenia 18 kwietnia 1887 ( 1887-04-18 )
Miejsce urodzenia Volucha
Data zgonu 7 maja 1967 ( 07.05.1967 ) (wiek 80)
Miejsce śmierci Piasechno
Kraj
Zawód nauczyciel , psycholog , profesor , pedagog
Nagrody i wyróżnienia
Order Budowniczych Polski Ludowej Komendant Orderu Odrodzenia Polski Oficer Orderu Polskiego Renesansu Czczony Nauczyciel PRL medal „10-lecie Polski Ludowej”
Logo Wikimedia Commons Pliki multimedialne w Wikimedia Commons

Maria Stefania Grzegorzewska ( polski Maria Stefania Grzegorzewska, 18 April, 1887 , Volucha [pl] , Petrokiv prowincja , Królestwa Polskiego , rosyjskiego imperium - May 7, 1.967 , Piaseczno (koło Warszawy , piaseczyński powiatu , PRL ) - polski pedagog, psycholog, profesor, twórca pedagogiki specjalnej w Polsce.

Po wizycie na Latającym Uniwersytecie , gdzie miała możliwość zdobycia podstawowego wykształcenia od polskich nauczycieli, Grzegorzewska uzyskała kwalifikacje nauczyciela na Litwie [⇨] a następnie kontynuowała naukę na Uniwersytecie Jagiellońskim , a w 1913 rozpoczęła studia pod kierunkiem swojej rodaczki Józefy Yoteiko [ru] w Brukseli na Wydziale Edukacji Międzynarodowej. Kiedy jej studia w Belgii zostały przerwane przez I wojnę światową , wyjechała do Paryża i w 1916 roku uzyskała stopień doktora na Uniwersytecie Paryskim . [⇨]

Po utworzeniu II RP w 1918 roku wróciła do domu, zamierzając tworzyć programy wychodzące naprzeciw potrzebom dzieci niepełnosprawnych i wprowadzać reformy oświatowe poprawiające ich życie. [⇨] . W 1919 wstąpiła do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i była odpowiedzialna za tworzenie placówek opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi, szkół specjalnych oraz programów nauczania dla nauczycieli. Posługując się własną metodyką opracowała program nauczania, który został wdrożony w nowo utworzonym Państwowym Instytucie Pedagogiki Specjalnej [pl] w 1922 roku i pełnił funkcję jego kierownika od jego powstania aż do śmierci.

W czasie II wojny światowej Grzegorzewska pracowała jako sanitariuszka, brała czynny udział w Ruchu Oporu [uk] i nauczała w Warszawie. Dołączyła do egote i pomagała Żydom. Po wyzwoleniu Polski w 1945 roku została założycielką Instytutu Pedagogiki Specjalnej i w ciągu pięciu lat wprowadziła kursy magisterskie i korespondencyjne [⇨] . W 1950 r., wraz z wprowadzeniem w Polsce doktryny stalinowskiej , Instytut został przemianowany na Państwową Wyższą Szkołę Pedagogiki Specjalnej z wprowadzeniem państwowych programów nauczania. Walczyła z programem rządowym, chcąc chronić edukację specjalną dla osób niepełnosprawnych. Po Polskiej Rewolucji Październikowej odnowiono poparcie rządu dla instytutu i przywrócono mu jego pierwotną nazwę. W latach 1957-1960 była profesorem Uniwersytetu Warszawskiego . Jej praca w dziedzinie nauki i rozwoju oświaty polskiej była wielokrotnie nagradzana. [⇨]

Biografia

wczesne lata

Maria Grzegorzewska urodziła się 18 kwietnia 1888 r. we wsi Volucha [pl] Królestwa Polskiego w Cesarstwie Rosyjskim w rodzinie Felicji z Bogdanowiczów i Adolfa Grzegorzewskiego[1][2] . Rodzice Marii pochodzili z Żmudzi (obecnie część Litwy), a następnie przenieśli się do Wołuchy, gdzie wynajęli majątek. Jej ojciec pracował jako administrator majątku, a także nadzorował sąsiednie gospodarstwa, opowiadając się za modernizacją technologii rolniczych i bardziej humanitarnym traktowaniem pracowników[3]. Jej matka brała udział w społecznych projektach pomocy okolicznym mieszkańcom oraz zapewniała opiekę medyczną we własnej społeczności[4] . Oprócz Marii rodzina wychowała jeszcze pięcioro dzieci[2][5] : Zenona, Wandę, Elenę, Witolda i Władysława[6] . Grzegorzewska odziedziczyła po rodzicach poczucie obowiązku wobec swojej społeczności[2][7] i od najmłodszych lat miała podwyższone poczucie odpowiedzialności społecznej[8] .

W 1900 roku, kiedy Grzegorzewska rozpoczęła studia, program rusyfikacji zmusił wielu rodziców do posyłania dzieci do tajnych szkół prywatnych, aby mogły uczyć się polskiej kultury i języka[9]. Przez cztery lata uczyła się w warszawskim internacie, którym kierowała pani Kotwicka, a następnie wstąpiła do szkoły Pauline Hevelke [pl] , kończąc studia w 1907[2] [10] . Następnie od razu wstąpiła na roczny kurs przygotowawczy uniwersytecki, prowadzony przez Ludwika Krzywickiego , wykładowcę Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW[2] [11] . W czasie studiów poznała grupę działaczy społecznych, wśród których byli Marian Falsky [pl] , Helena Radlinskaya [pl] i Stefania Sempolovskaya [pl] [10] [12] . Udział młodzieży socjalistycznej w konspiracji i szkolenie robotników zwróciły na nich uwagę carskiej policji, zmuszając Grzegorzewską do ucieczki na Litwę[2] [12] . Na Litwie otrzymała dyplom prywatnego nauczyciela i podjęła korepetycje, aby zarobić na studia [12] .

W 1909 roku Grzegorzewska rozpoczęła studia na Wydziale Nauki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie , pracując jako nauczyciel, wykładając na Uniwersytecie Ludowym im. Adama Mickiewicza i wykonując prace dorywcze, takie jak klejenie kopert[5] [10] . Studiowała i pracowała w Krakowie przez dwa lata, ale brak odpowiedniego odżywiania i snu odbił się na jej zdrowiu. Cierpiąc na chorobę płuc, Grzegorzewska zrezygnowała z leczenia w Zakopanem [13] , gdzie jej narzeczony Czesław leczył gruźlicę. Zmarł kilka miesięcy później, w wyniku czego Grzegorzewska popadła w depresję[5] [14] . Będąc w willi „Osobita” poznała Władysława Heinricha [pl] . Opowiedział jej o pracy w dziedzinie pedologii, którą wykonywała w Belgii jej rodaczka Józef Joteiko [14] . Grzegorzewska rozpoczęła z nią korespondencję, a po podróży do Włoch z rodziną wróciła do Zakopanego, gdzie zarobiła znaczne pieniądze na kontynuowanie studiów w Brukseli[5] [14] .

Życie na wygnaniu

W 1913 roku Grzegorzewska wstąpiła na Międzynarodowy Wydział Pedologii Wolnego Uniwersytetu Brukselskiego i rozpoczęła studia pod kierunkiem Yoteiko [15] . Wybierając kursy z zakresu pedagogiki, psychologii i socjologii, miała możliwość porozumiewania się z tak wybitnymi naukowcami jak Edouard Claparede , Emile Jacques-Dalcroze i Jean Ovid Decrolly, a komunikacja z nimi znacząco wpłynęła na jej rozwój[2] . Mimo że na wydziale wykładali i studiowali naukowcy z całego świata, Grzegorzewska mieszkała w domu z polskimi studentkami Józefą Berggruen, Stefanią Chmilakuvną i Wandą Woszyńską [16] . W ramach pracy magisterskiej rozpoczęła w brukselskich szkołach publicznych badania nad rozwojem estetycznym dzieci [17] . Interesowała ją także szeroka wiedza Yoteiko oraz jej empatia wobec dzieci i biednych. Wraz z rozwojem ich związku stali się towarzyszami zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym [18] . W 1914 roku Grzegorzewska wróciła na wakacje do Polski, by spotkać się z rodziną, gdzie poznała również początek I wojny światowej . Następnie, po przebyciu okrętem wojennym przez zaminowane Morze Północne , w 1915 r. dotarła do Londynu, gdzie przebywał Yoteiko[2] [19] . Po krótkim pobycie w Londynie przenieśli się do Paryża , gdzie Joteiko rozpoczął nauczanie w College de France , a Grzegorzewska później wstąpiła na Uniwersytet Paryski [20] .

W 1916 roku Grzegorzewska obroniła pracę doktorską Rozwój zmysłu estetycznego - badania w estetyce eksperymentalnej wśród studentów brukselskich, która odzwierciedlała jej zainteresowanie estetyką, i uzyskała stopień doktora [20] [21] . W trakcie prac nad badaniem miała możliwość uczestniczenia w oprowadzaniu po szpitalu Bicetre [en] – zakładzie psychiatrycznym, w którym leczono osoby z upośledzeniem umysłowym [22] [23] . Wycieczka mocno na nią wpłynęła i zdecydowała, że ​​jej życie będzie związane z zapewnieniem dostępu do edukacji osobom niepełnosprawnym[5] [23] . Grzegorzewska rozpoczęła pracę w szkole dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w Paryżu i stworzyła metodę pracy z uczniami opartą na swojej wiedzy i doświadczeniu [10] [24] . W 1918 r. wraz z Joteiko założyła w Paryżu Polską Ligę Nauczania, aby pomóc Polakom, którzy zostali wcześniej wysiedleni z powodu zaangażowania w ruch niepodległościowy, wspólnie zbierali materiały edukacyjne i opracowywali metodykę nauczania [19]. Planowali wykorzystać materiały do ​​budowy nowoczesnego systemu szkolnego, gdy tylko Polska odzyskała niepodległość. Grzegorzewska napisała dla Ligi artykuł „O potrzebie zorganizowania w Polsce edukacji specjalnej dla dzieci nienormalnych” [24] [25] .

Powrót do Polski

W maju 1919 Grzegorzewska i Jotejko wrócili do Polski [23] [26] . Kilka miesięcy później Grzegorzewska rozpoczęła pracę jako asystentka w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Została wyznaczona do kierowania rozwojem pedagogiki specjalnej dla szkół, placówek i nauczycieli [23] [27] . W tym czasie ujednolicone placówki szkolnictwa specjalnego w Polsce składały się z biur dla niewidomych w Bydgoszczy i Lwowie , biur dla niesłyszących w Warszawie oraz dodatkowych szkół dla usług pomocniczych w Warszawie i Łodzi [28] . Ponieważ Joteiko odmówiono pracy na Uniwersytecie Warszawskim [26] [29] , Grzegorzewska pomogła jej znaleźć pracę jako nauczycielka w Państwowym Instytucie Pedagogicznym i Państwowym Instytucie Głuchoniemych [pl] [27] [30] . Choć w Polsce istniały wyspecjalizowane placówki dla osób niesłyszących, niewidomych i upośledzonych umysłowo, nie było specjalnego systemu kształcenia osób z niepełnosprawnością fizyczną lub umysłową. Grzegorzewska miała na celu wprowadzenie z czasem opracowanych przez siebie metod edukacyjnych, a także obowiązkowych szkoleń dla nauczycieli i projektów badawczych w celu oceny systemu [31] . Jej metoda nauczania była podejściem holistycznym, które obejmowało poruszanie kwestii opieki, barier w codziennym funkcjonowaniu i uczeniu się osób niepełnosprawnych, a także ich integracji społecznej i rozwoju społeczno-zawodowego [32] . Za pomocą jej metody można było z interdyscyplinarnego, naukowego stanowiska ocenić stopień zachorowania dzieci chorych, niepełnosprawnych lub niedostosowanych społecznie, nie skupiając się na ich wadach [33] .

Pomnik Grzegorzewskiej na Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie

Po trzyletnim okresie, kiedy kilkakrotnie reorganizowała kierunek nauczania, w 1922 roku Grzegorzewska założyła Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej [pl] [27] [31] [34] , którym kierowała od momentu jego założenia aż do swojego śmierć [27] [35 ] . W 1924 r. założyła czasopismo „Szkoła Specjalna”, aby publikować informacje z tej branży i stymulować pracę naukową w celu opracowania „innowacyjnych metod rewalidacji” dzieci nieprzystosowanych i niepełnosprawnych [10] [36] . W 1927 roku, gdy stan Yoteiko się pogorszył, Grzegorzewska opiekowała się nią przez rok aż do jej śmierci [37] [38] . W 1930 roku założyła i kierowała Państwowym Instytutem Nauczycielskim, aby dać nauczycielom możliwość doskonalenia umiejętności poprzez kształcenie podyplomowe, poznawanie nowych metod nauczania [27] [39] . W 1935 r. została zwolniona z instytutu, ponieważ sprzeciwiała się autorytarnej władzy wprowadzonej przez reżim sanacyjny [27] . W 1927 wydała książkę „Psychologiczne struktury czytania wzrokowego i dotykowego”[5] . Uczestniczyła w wielu konferencjach, w tym w IV zjeździe Międzynarodowej Ligi Nowej Edukacji, który odbył się w 1927 r. w Locarno , w II zjeździe nauczycieli szkół specjalnych w 1934 r. i I Ogólnopolskim Zjeździe Dzieci w 1938 r. [25] .

Wraz z wybuchem II wojny światowej w 1939 roku Instytut Pedagogiki Specjalnej został zamknięty, a Grzegorzewska rozpoczęła pracę jako pielęgniarka w szpitalu wojskowym prowadzonym przez Polski Czerwony Krzyż [25] [40] . W latach 1939-1944 uczyła w Szkole Specjalnej nr 177 w Warszawie i uczestniczyła w tajnym systemie oświaty [pl] [25] [41] . Uczestnicząc w polskim ruchu oporu rozdawała broń i broszury. Dołączyła do Żegoty i pomogła ludności żydowskiej ratować ich [40] . W Powstaniu Warszawskim służył jako członek Patrolu Gwardii Łowieckiej . W czasie powstania zniszczono jej dom, a wraz z nim niepublikowane rękopisy dwóch książek – tomu drugiego Psychologii Głuchych (tom pierwszy ukazał się w 1930 r.) i Osobowości nauczyciela[5] .

Po II wojnie światowej

Po wyzwoleniu Polski w 1945 roku Grzegorzewska wskrzesiła zniszczony podczas działań wojennych Instytut Pedagogiki Specjalnej. Pomimo tego, że podczas wojny zginęło 30% nauczycieli, zainicjowała programy, które pomogły szybko odbudować kadrę nauczycielską. Reaktywowano Związek Nauczycieli Polskich, a ona rozpoczęła badania w celu oceny dostępnych programów edukacyjnych, statusu społeczno-ekonomicznego nauczycieli oraz roli szkół w ich społecznościach [40].

В 1947 году Гжегожевская опубликовала первый том « magnum opus », а именно — «Письма к учителю», в котором она изложила своё мнение об отношениях учителей с учениками и влияния воспитателей на развитие подопечных[5] [42] [43] . В книге Гжегожевская предлагала решения по улучшению жизни и здоровья людей с ограниченными возможностями путём преодоления их функциональных ограничений, включая особенности условий жизни. Она отмечала, что уроки должны базироваться на гибкой системе, соответствующей способностям учеников, стимулирующей их к обучению, а также говорила о необходимости адекватных перерывов, которые давали бы им возможность отдыха [44] . Создав систему классификации, она отмечала, что спектр инвалидности является чрезвычайно широким, и это требует от преподавателей индивидуального подхода в соответствии с потребностями учащегося [45] . Автор назвала книгу «Письма к учителю» и опубликовала в ней отзывы учителей, чтобы подчеркнуть: она является диалогом, призванным вызвать размышления и вдохновение [46] . Вся работа содержала 24 письма, опубликованные в 3-х томах в 1947—1961 годах. Первый том, вместе с практическими советами, сосредоточен на построении сообщества учителей, в котором поощрялась взаимопомощь [47] . В других письмах дана историческая информация о новаторах в образовании, в остальных обсуждаются гуманитарные и этические ценности, такие как ключи к самопознанию и механизмы преодоления изменений, которые в свою очередь могут мотивировать и вдохновлять других. Автора меньше интересовала структура материалов, она сосредотачивалась на оказании помощи, признающей достоинство и право на равенство любой жизни [48] [49] . Эти три тома значительно повлияли на международное развитие мысли об образовании в целом и особенно — на развитие специального образования [40] [49] .

В 1950 году Гжегожевская ввела заочные и аспирантские курсы в Институте специального образования, но в марте институт был переименован в Государственный колледж специального образования, а учебные программы заменены на те, которые утверждались государством [50] . В годы сталинского периода её деятельность была «холодно воспринята» представителями власти коммунистической Польши [51] , поскольку официальная позиция заключалась в том, что инвалиды не требуют особого ухода. Учителей, которых признавали марксистскими , освобождали или понижали, а подготовка учителей была ликвидирована [52] . Она боролась за защиту специального образования для людей с ограниченными возможностями, чтобы предотвратить распространение на них производственных квот и политики, основанной на страхе и подозрении, ставя свою работу под угрозу [51] [52] . Когда события октября 1956 года предоставили польскому правительству бо́льшую автономию от влияния Советского Союза, Гжегожевская возобновила поддержку власти и название Института было восстановлено [50] [51] . В 1957—1960 годах была профессором Варшавского университета и председателем первой кафедры специальной педагогики в Польше [43] . Впоследствии она ввела высшие курсы специального образования для Варшавского университета [53] . Среди её поздних работ — «Анализ компенсационных случаев среди глухих и немых» и «Отбор произведений»[5] . Её научная работа и развитие польской системы образования были отмечены многочисленными наградами [43] .

Смерть и наследие

Монумент Гжегожевской возле села Волуча [pl]

Гжегожевская умерла от сердечного приступа 7 мая 1967 года в своем доме в Залесье-Дольном [pl] , ныне входящего в состав города Пясечно [54] . Она была похоронена на кладбище Старые Повонзки . Её помнят не только как основателя системы специального образования в Польше, но и как человека, отстаивавшего это направление в образовании [40] . Ее подход к обучению детей с ограниченными возможностями позволял им адаптироваться в обществе, преодолевать ограничения, связанные с психическим и физическим здоровьем, и обозначил изменение в эволюции образовательной мысли — от простого лечения инвалидности к признанию их общечеловеческих и интеллектуальных потребностей [55] . Роман «Путь домой» польский писатель Ежи Завейский [en] основал на отношениях Гжегожевской и её жениха Чеслава[5] [56] .

Работы Гжегожевской получили известность в других странах Восточного блока , например в Югославии , благодаря переводам и переписке с другими учеными, работавшими в области, связанной с инвалидностью, с 1930-х годов. Контакт с Велько Рамадановичем [sr] , основавшим первое в Югославии заведение для инвалидов, привёл к тому, что Божидар Карличич, Петр Меанджия, Дезимир Ристович и Любицы Вучелич прошли обучение по программам Государственного института специального образования [57] . В её честь в 1972 году была названа специальная образовательная школа в Познани [58] . В 1976 году основанный ею Государственный институт специального образования в Варшаве был назван в ее честь, сейчас он известен как Академия специальной педагогики имени Марии Гжегожевской [50] . В 1987 году в её честь была названа Педагогическая бибилотека в Зеленой Гуре [59] . В память о ней имеются два памятника: один возле школы в Познани [60] , другой — в Кужешине [pl] , недалеко от её места рождения, села Волуча [pl] [61] .

Надгробный камень Гжегожевской на кладбище Старые Повонзки

Награды

Избранные труды

  • Essai sur le developpement du sentiment esthetique (докторская диссертация, 1916);
  • Metody i zakres nauczania powszechnego w Belgii (соавтор, 1922);
  • Struktura psychiczna czytania wzrokowego i dotykowego (1927)
  • Głuchociemni (1928)
  • Psychologia niewidomych (1930)
  • Opieka wychowawcza nad dziećmi niewidomymi i głuchociemnymi (1933)
  • Listy do młodego nauczyciela. Cykl 1 (1947);
  • Zjawisko kompensacji u niewidomych i głuchych (1959)
  • Listy do młodego nauczyciela. Cykl 2 (1958)
  • Listy do młodego nauczyciela. Cykl 3 (1961);
  • Pedagogika lecznicza. Skrypt wykładów;
  • Psychologia niewidomych;
  • Analiza zjawiska kompensacji u głuchych i niewidomych;

Примечания

  1. Stec, 2014 , p. 10.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 Siemak-Tylikowska, 1993 , p. 625.
  3. Stec, 2014 , p. 11—12.
  4. Stec, 2014 , p. 14.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 PWN, 1997 .
  6. Stec, 2014 , p. 11.
  7. Stec, 2014 , p. 10, 14.
  8. Stec, 2014 , p. 18.
  9. Stec, 2014 , p. 20.
  10. 1 2 3 4 5 Bucior, 2013 .
  11. Stec, 2014 , p. 21.
  12. 1 2 3 Stec, 2014 , p. 22.
  13. Stec, 2014 , p. 23—24.
  14. 1 2 3 Stec, 2014 , p. 24.
  15. Van Gorp, Depaepe & Simon, 2004 , p. 614.
  16. Stec, 2014 , p. 27.
  17. Stec, 2014 , p. 28.
  18. Stec, 2014 , p. 30.
  19. 1 2 Konarski, 1965 , p. 297—300.
  20. 1 2 Stec, 2014 , p. 32.
  21. Zielińska, 2013 , p. 1.
  22. Stec, 2014 , p. 33.
  23. 1 2 3 4 Siemak-Tylikowska, 1993 , p. 626.
  24. 1 2 Stec, 2014 , p. 34.
  25. 1 2 3 4 Zielińska, 2013 , p. 2.
  26. 1 2 Szot, 2011 .
  27. 1 2 3 4 5 6 Bołdyrew, 2018 , p. 112.
  28. Maslić, 1965 , p. 92.
  29. Bołdyrew, 2018 , p. 911.
  30. Löwy, 2005 , p. 159.
  31. 1 2 Siemak-Tylikowska, 1993 , p. 627.
  32. Stec, 2014 , p. 40.
  33. Stec, 2014 , p. 42.
  34. Stec, 2014 , p. 35.
  35. Шевченко, 2019 , p. 5.
  36. Sipowicz, Podlecka & Pietras, 2019 , p. 272.
  37. Löwy, 2005 , p. 151.
  38. Stec, 2014 , p. 31.
  39. Siemak-Tylikowska, 1993 , p. 627—628.
  40. 1 2 3 4 5 Siemak-Tylikowska, 1993 , p. 628.
  41. Єврейська віртуальна бібліотека, 1998 .
  42. Stec, 2014 , p. 2.
  43. 1 2 3 Sipowicz, Podlecka & Pietras, 2019 , p. 273.
  44. Stec, 2014 , p. 43.
  45. Stec, 2014 , p. 46.
  46. Гжибовська, 2009 , p. 354—355.
  47. Гжибовська, 2009 , p. 355.
  48. Гжибовська, 2009 , p. 355—356.
  49. 1 2 Sipowicz, Podlecka & Pietras, 2019 , p. 274—276.
  50. 1 2 3 Академія, 2019 .
  51. 1 2 3 Sipowicz, Podlecka & Pietras, 2019 , p. 272—273.
  52. 1 2 Grzybowska & Grzybowski, 1994 , p. 113.
  53. Maslić, 1965 , p. 62.
  54. Stec, 2014 , p. 37.
  55. Siemak-Tylikowska, 1993 , p. 629.
  56. Stec, 2014 , p. 25.
  57. Maslić, 1965 , p. 91.
  58. Познанська ратуша, 1998 .
  59. 1 2 3 4 Педагогічна воєводська бібліотека, 2021 .
  60. Cieliczko, 2018 .
  61. Herz, 2011 , p. 144.
  62. Zarządzenie o nadaniu Wielkiej Wstęgi, Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą, Krzyża Komandorskiego, Krzyża Oficerskiego oraz Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski. . isap.sejm.gov.pl . Дата обращения: 11 апреля 2021. Архивировано 11 апреля 2021 года.
  63. Uchwała Rady Państwa z dnia 19 sierpnia 1955 r. o nadaniu odznaczeń państwowych. . isap.sejm.gov.pl . Дата обращения: 11 апреля 2021. Архивировано 11 апреля 2021 года.
  64. Lista osób odznaczonych "Medalem 10-lecia Polski Ludowej". . isap.sejm.gov.pl . Дата обращения: 11 апреля 2021. Архивировано 16 июня 2020 года.

Библиография