Elektron

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
elektron ( )
Probabilistyczny obraz położenia pojedynczego elektronu w atomie
Probabilistyczny obraz położenia pojedynczego elektronu w atomie
Kompozycja cząstka fundamentalna
Rodzina Fermion
Grupa Lepton
Uczestniczy w interakcjach grawitacyjne [1] , słabe i elektromagnetyczne
Antycząstka Pozytron
Waga

9.1093837015 (28) ⋅10 −31 kg [2] ,
0.51099895000 (15) MeV [2] ,

5.48579909065 (16) ⋅10 -4 amu [2]
Dożywotni ∞ (co najmniej 6,6⋅10 28 lat [3] [4] )
Liczby kwantowe
Ładunek elektryczny -1,6021766208 (98) ⋅10 -19 C [2]
Liczba barionowa 0
Liczba Leptona +1
Kręcić się 1/2 ħ
Moment magnetyczny -9,2847647043 (28) ⋅10 -24 J / T [2]
Parytet wewnętrzny +1
Spin izotopowy 0
Logo Wikimedia Commons Pliki multimedialne w Wikimedia Commons

Elektron (od starożytnej greki ἤλεκτρονbursztyn[5] ) jest stabilną ujemnie naładowaną cząstką elementarną . Jest uważany za podstawowy (który, o ile wiadomo, nie ma części składowych) i jest jedną z głównych jednostek strukturalnych substancji. Jest klasyfikowany jako fermion (ma spin ½) i jako lepton . Jedyny (wraz ze swoją antycząstką - pozytonem ) ze znanych naładowanych leptonów, który jest stabilny. Elektrony tworzą powłokę elektronową atomów , której struktura determinuje większość właściwości optycznych, elektrycznych, magnetycznych, mechanicznych, chemicznych substancji [6] . Ruch elektronów determinuje przepływ prądu elektrycznego w wielu przewodnikach (w szczególności w metalach ). W racjonalnym układzie jednostek długość fali elektronu Comptona jest jednostką długości, a masa elektronu jest jednostką masy.

Nieruchomości

Ładunek elektronu zmierzono bezpośrednio w eksperymentach A.F. Ioffe ( 1913 ) i R. Millikena ( 1911 ). Obecna wartość ładunku elektronu jest określana dokładnie jako −1.602176634⋅10 -19 C [2] , lub −4.803204712570263⋅10 -10 jednostek. opłata CGSE (dokładnie) w systemie CGSE lub -1,602176634⋅10 -20 jednostek. SGSM (dokładnie) w systemie SGSM . W 2019 r. jednostki bazowe SI zostały powiązane ze stałymi podstawowymi; w szczególności kulomb jest związany z elementarnym ładunkiem elektrycznym , dlatego wartość liczbowa ładunku elektronu z definicji ma absolutną dokładność i jest wskazywana bez błędu [7] . Ładunek elektronu, wzięty w wartości bezwzględnej, służy jako jednostka do pomiaru ładunku elektrycznego innych cząstek elementarnych.

kg [2] to masa elektronu.
Cl [2] - ładunek elektronu.
C / kg [2] - ładunek właściwy elektronu.
- spin elektronu w jednostkach

W przeciwieństwie do większości innych cząstek znanych nauce, elektron jest stabilny (dokładniej, w ramach czułości eksperymentu, jego czas życia wynosi co najmniej 6,6⋅10 28 lat przy 90% poziomie ufności [3] ). Rozpadowi swobodnego elektronu na neutrina i fotony zabrania prawo zachowania ładunku elektrycznego , a rozpadowi na inne cząstki elementarne prawo zachowania energii .

Współczesna nauka uważa elektron za podstawową cząstkę elementarną , która nie ma wewnętrznej struktury i rozmiaru [8] . Doświadczenia dotyczące ultraprecyzyjnego wyznaczania momentu magnetycznego elektronu ( Nagroda Nobla 1989) pokazują, że wielkość elektronu nie przekracza 10–20 cm [9] [10] . Wcześniejsze eksperymenty na zderzeniach elektronów wysokoenergetycznych dały bardziej zgrubne ograniczenie rozmiaru: 10–17 cm [11] .

Wewnętrzna parzystość elektronu wynosi +1 [12] . Elektron uczestniczy w oddziaływaniach słabych , elektromagnetycznych i grawitacyjnych . Przykładami udziału elektronu w oddziaływaniach słabychrozpad beta i wychwyt elektronu . Należy do grupy leptonów i jest (wraz ze swoją antycząstką, pozytonem ) najlżejszą z naładowanych leptonów i najlżejszą cząstką elementarną z ładunkiem elektrycznym. Przed odkryciem masy neutrina elektron uważano za najlżejszą z masywnych cząstek – jego masa jest około 1836 razy mniejsza od masy protonu . Spin elektronu wynosi 1 2 , a zatem elektron jest fermionem .

Jak każda naładowana cząstka ze spinem, elektron ma moment magnetyczny , a moment magnetyczny dzieli się na część normalną i anomalny moment magnetyczny (dodatek około 0,116%). Moment magnetyczny elektronu μ e = -9.2847647043 (28) ⋅10 -24 J / T [2] . W 1989 roku G. Demelt otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za pomiar momentu magnetycznego elektronu z dokładnością do 13 miejsc po przecinku [9] [10] .

Czasami do elektronów zalicza się zarówno elektrony właściwe, jak i pozytony (na przykład uznając je za wspólne pole elektronowo-pozytonowe, rozwiązanie równania Diraca ), zwłaszcza w tych problemach, w których ich ogólne właściwości są ważniejsze niż różnice. Przy takim wyborze terminów ujemnie naładowany elektron nazywamy [13] negatronem [14] , a dodatnio naładowanym pozytonem.

Będąc w potencjale okresowym kryształu, elektron jest uważany za quasicząstkę , której masa efektywna może znacznie różnić się od masy elektronu w próżni.

Wolny elektron nie może wchłonąć fotonu , chociaż może go rozpraszać (patrz efekt Comptona ).

Ze względu na swoją niską masę, elektrony, dzięki efektowi tunelowania , z łatwością przenikają bariery potencjału o wysokości kilku elektronowoltów i grubości około dziesięciu atomów. Efekt tunelowania dla elektronów wyjaśnia, że ​​prąd elektryczny może płynąć między metalową elektrodą a jonami roztworu lub między dwoma stykającymi się metalami, mimo że powierzchnia metalu jest zwykle pokryta warstwami tlenków lub zanieczyszczona [15] .

Stosunek ładunku elektrycznego do masy elektronu jest wielokrotnie wyższy niż w przypadku jakiejkolwiek innej cząstki elementarnej lub układu cząstek. Elektrony można otrzymać z ciał stałych stosunkowo łatwo w porównaniu z jakąkolwiek inną cząsteczką. Te dwie okoliczności leżą u podstaw licznych zastosowań elektronów w urządzeniach próżniowych [16] .

Etymologia i historia odkrycia

МезонМезонБарионНуклонКваркЛептонЭлектронАдронАтомМолекулаФотонW- и Z-бозоныГлюонГравитонЭлектромагнитное взаимодействиеСлабое взаимодействиеСильное взаимодействиеГравитацияКвантовая электродинамикаКвантовая хромодинамикаКвантовая гравитацияЭлектрослабое взаимодействиеТеория великого объединенияТеория всегоЭлементарная частицаВеществоБозон Хиггса
Krótki przegląd różnych rodzin cząstek elementarnych i złożonych oraz teorie opisujące ich interakcje . Cząstki elementarne po lewej stronie to fermiony , po prawej bozony . ( Warunki - hiperłącza do artykułów VP )

Nazwa „elektron” pochodzi od greckiego słowa ἤλεκτρον oznaczającego „ bursztyn ”: już w starożytnej Grecji przyrodnicy przeprowadzali eksperymenty – kawałki bursztynu nacierano wełną, po czym zaczęły przyciągać do siebie drobne przedmioty. Termin „elektron” jako nazwa podstawowej niepodzielnej jednostki ładunku w elektrochemii zaproponował [17] J.J. Stoney w 1894 r. (sama jednostka została przez niego wprowadzona w 1874 r.). Odkrycie elektronu jako cząstki należy do E. Wicherta [18] [19] i J. J. Thomsona , którzy w 1897 ustalili, że stosunek ładunku do masy dla promieni katodowych nie zależy od materiału źródłowego.

Zgodnie z hipotezą de Broglie'a ( 1924 ), elektron (jak wszystkie inne mikroobiekty materialne) ma nie tylko właściwości korpuskularne , ale także falowe . Długość fali de Broglie elektronu wynosi , gdzie - stała Plancka , - pęd elektronu. W przypadku nierelatywistycznym to jest równe , gdzie - prędkość elektronu, Jest masą elektronu. W przypadku ultrarelatywistycznym to jest równe , gdzie - prędkość światła, - energia elektronu.

W związku z tym elektrony, podobnie jak światło, mogą doświadczać interferencji i dyfrakcji . Właściwości falowe elektronów zostały eksperymentalnie odkryte w 1927 r. przez amerykańskich fizyków K. Davissona i L. Jermera ( eksperyment Davissona-Jermera ) oraz niezależnie przez angielskiego fizyka J.P. Thomsona [20] [21] .

Odkrycie elektronu i możliwości jego zastosowania w różnych urządzeniach technicznych doprowadziło do pojawienia się wielu nowych koncepcji we współczesnej fizyce. [22]

Stosowanie

Eksperymenty z rurką Crookesa po raz pierwszy pokazują naturę elektronów

Większość niskoenergetycznych źródeł elektronów wykorzystuje zjawiska emisji termoelektronowej i fotoelektronowej . Wysokoenergetyczne, o energiach od kilku keV do kilku MeV , elektrony są emitowane w procesach rozpadu beta i wewnętrznej konwersji jąder promieniotwórczych. Elektrony emitowane podczas rozpadu beta są czasami nazywane cząstkami beta lub promieniami beta. Akceleratory służą jako źródło elektronów o wyższej energii.

Ruch elektronów w metalach i półprzewodnikach ułatwia przenoszenie i kontrolowanie energii. Zjawisko to ( prąd elektryczny ) jest jednym z fundamentów współczesnej cywilizacji i jest wykorzystywane niemal wszędzie w przemyśle, komunikacji, informatyce, elektronice iw życiu codziennym. Prędkość dryfu elektronów w przewodnikach jest niezwykle niska ( ~0,1-1 mm/s ), ale pole elektryczne rozchodzi się z prędkością światła . Pod tym względem prąd w całym obwodzie jest ustalany niemal natychmiast.

Wiązki elektronów przyspieszane do wysokich energii, na przykład w akceleratorach liniowych , są jednym z głównych narzędzi do badania struktury jąder atomowych i natury cząstek elementarnych. Bardziej prozaiczne zastosowania wiązek elektronów to telewizory i monitory z lampami kineskopowymi (CRT) - kineskopami . Mikroskop elektronowy wykorzystuje również zdolność wiązek elektronów do przestrzegania praw optyki elektronicznej . Przyspieszone wiązki elektronów są również wykorzystywane do tworzenia promieni rentgenowskich : kiedy wiązka elektronów uderza w metalowy cel, elektrony są rozpraszane przez pole elektrostatyczne jąder atomowych i elektronów, co powoduje powstawanie bremsstrahlung . Przed wynalezieniem tranzystorów prawie cała radiotechnika i elektronika opierały się na próżniowych lampach elektronicznych , w których ruch elektronów w próżni jest kontrolowany przez pola elektryczne (czasem magnetyczne). Urządzenia elektropróżniowe (EVP) są nadal używane w ograniczonym zakresie w naszych czasach. Najczęstszymi zastosowaniami są magnetrony w generatorach mikrofal oraz wspomniane wcześniej lampy elektronopromieniowe w telewizorach i monitorach.

Wiązki elektronów wykorzystywane są w urządzeniach do oczyszczania spalin [23] oraz w platformach wiertniczych do skał [24] .

Elektron jako quasicząstka

Jeżeli elektron znajduje się w potencjale okresowym , jego ruch uważa się za ruch quasicząstki [25] . Jej stany opisuje wektor quasi-falowy . Główną cechą dynamiczną w przypadku prawa dyspersji kwadratowej jest masa efektywna , która może znacznie różnić się od masy elektronu swobodnego i w ogólnym przypadku jest tensorem [26] .

Elektron i Wszechświat

W jednej setnej sekundy po Wielkim Wybuchu wszechświat składał się z mieszaniny elektronów, pozytonów, neutrin, fotonów, protonów i neutronów. Na każdy proton i neutron przypadało około miliarda elektronów, pozytonów, neutrin i fotonów. Około 14 sekund po Wielkim Wybuchu, kiedy temperatura Wszechświata spadła do 3 miliardów stopni , prawie wszystkie elektrony anihilowały z pozytonami [27] .

Wiadomo [28], że na każde 100 nukleonów we Wszechświecie 87 to protony, a 13 to neutrony (te ostatnie są głównie zawarte w jądrach helu ). Aby zapewnić ogólną neutralność substancji, liczba protonów i elektronów musi być taka sama. Gęstość masy barionowej (obserwowana metodami optycznymi), składającej się głównie z nukleonów, jest dobrze znana (jeden nukleon na 0,4 m3 ) [29] . Biorąc pod uwagę promień obserwowalnego Wszechświata ( 13,7 miliarda lat świetlnych), można obliczyć, że liczba elektronów w tej objętości wynosi ~10 80 , co jest porównywalne z dużymi liczbami Diraca .

Ładunek elektryczny elektronu, stała Plancka i prędkość światła określają stałą struktury subtelnej , która określa intensywność oddziaływań elektromagnetycznych:

...

Masa elektronu, ładunek elektryczny elektronu i stała Plancka określają charakterystyczną wielkość atomów ( promień Bohra ):

patrz [30] .

Emisja radiowa z radiogalaktyk i pulsarów jest wyjaśniona emisją synchrotronową elektronów w polach magnetycznych wokół tych obiektów. Udział elektronów o energiach przekraczających 1 GeV w pierwotnym promieniowaniu kosmicznym stanowi około 1% całkowitego strumienia [31] .

Ciśnienie zdegenerowanego gazu elektronowego odgrywa ważną rolę w końcowej fazie ewolucji gwiazd. Po schłodzeniu gwiazdy o masach mniejszych niż granica Chandrasekhara są stabilizowane przez ciśnienie zdegenerowanego gazu elektronowego i zamieniają się w białe karły . W gwiazdach o większej masie jądra atomowe wychwytują elektrony i rozpadają się na neutrony ( gwiazdę neutronową ) [32] . Reakcje jądrowe z udziałem elektronów i pozytonów odgrywają ważną rolę w wybuchach supernowych [33] .

С электроном связаны несколько физических величин, имеющих размерность длины [34] :

Все электроны во Вселенной абсолютно одинаковы по своим свойствам. Если обозначить величину электрического заряда электрона как , то электрические заряды всех известных элементарных частиц, за исключением кварков, равны , а электрические заряды кварков равны . Масса электрона резко выделяется в распределении известных элементарных частиц по массам [35] . Классический радиус электрона почти равен радиусу действия ядерных сил [36] [37] [38] . Можно ли вывести величину электрического заряда электрона из других мировых констант ( скорости света , постоянной Планка , гравитационной постоянной ) [39] ? Имеет ли смысл вопрос о размере электрона? Зависит ли размер электрона от условий опытов [40] ? Ответы на эти вопросы пока неизвестны (см. Нерешённые проблемы современной физики ).

Если бы масса электрона превышала разность масс нейтрона и протона, то химический состав Вселенной изменился бы коренным образом. В ней отсутствовал бы водород, а следовательно, звёзды в их обычном понимании, жизнь и разум. Поэтому, возможно, малая масса электрона обусловлена антропным принципом [41] .

Если бы электрон имел целый спин, то принцип Паули бы для него не выполнялся. Как следствие, во всех атомах отсутствовали бы электронные оболочки , и все атомы были бы химически инертны. Во Вселенной отсутствовали бы молекулы, химические соединения и жизнь, подобная нашей. [ источник не указан 1017 дней ]

Орбиталь

Для описания атомных и молекулярных многоэлектронных систем вместо точного решения уравнения Шрёдингера приходится обращаться к тем или иным приближениям , одним из которых является одноэлектронное, также называемое орбитальным. В его основе лежит представление о существовании индивидуальных состояний каждого электрона, которые представляют собой стационарные состояния движения электрона в некотором эффективном поле , создаваемом ядром (или ядрами) и всеми остальными электронами. Эти стационарные состояния описываются соответствующими одноэлектронными функциями [42] — орбиталями.

Электрон в произведениях искусства

  • В. Брюсов посвятил электрону своё стихотворение «Мир электрона».

Примечания

  1. Иванов И. Удивительный мир внутри атомного ядра : Научно-популярная лекция для школьников. ФИАН, 11 сентября 2007 года.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Fundamental Physical Constants — Complete Listing . CODATA. NIST.
  3. 1 2 Agostini M. et al. ( Borexino Coll.). Test of Electric Charge Conservation with Borexino (англ.) // Physical Review Letters . — 2015. — Vol. 115 , iss. 23 . — P. 231802 . — doi : 10.1103/PhysRevLett.115.231802 . — arXiv : 1509.01223 .
  4. Back HO et al. ( Borexino Coll.). Search for electron decay mode e → γ + ν with prototype of Borexino detector (англ.) // Phys. Lett. B. — 2002. — Vol. 525 , iss. 1—2 . — P. 29—40 . — doi : 10.1016/S0370-2693(01)01440-X . — Bibcode : 2002PhLB..525...29B .
  5. Также то же, что и электрум : «янтарного цвета сплав золота (80 %) с серебром (20 %)» ( Черных П. Я. Историко-этимологический словарь).
  6. Ельяшевич М. А. Атом // Физическая энциклопедия : [в 5 т.] / Гл. ред. А. М. Прохоров . — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1: Ааронова — Бома эффект — Длинные линии. — С. 146—151. — 707 с. — 100 000 экз.
  7. Единица заряда СГСЭ (франклин или статкулон) определена как Кл = (2 997 924 580) −1 Кл (точно), где c — числовое значение скорости света в вакууме в единицах СИ (м/с), по определению равное 2 997 924 580. Единица заряда СГСМ, которую иногда называют абкулон, определена как 10 Кл. Поэтому элементарный заряд, выраженный в единицах заряда СГСЭ и СГСМ, также имеет точное значение.
  8. Наумов А. И. Физика атомного ядра и элементарных частиц. — М. : Просвещение , 1984. — С. 82. — 30 000 экз.
  9. 1 2 Демельт Х. Эксперименты с покоящейся изолированной субатомной частицей. [(Нобелевская лекция) ] // Успехи физических наук . — Российская академия наук , 1990. — Т. 160 , вып. 12 . — С. 129—139 .
  10. 1 2 Nobel lecture, December, 8, 1989, Hans D. Dehmelt Experiments with an isolated subatomic particle at rest
  11. Смондырев М. А. Квантовая электродинамика на малых расстояниях // Природа . — Наука , 1980. — № 9 . — С. 74—77 .
  12. Широков, 1972 , с. 67.
  13. По предложению Карла Андерсона , открывшего позитрон в 1932 году.
  14. Beuermann KP et al. Cosmic-Ray Negatron and Positron Spectra Between 12 and 220 MeV // Phys. Rev. Lett.. — 1969. — Vol. 22. — P. 412—415. — doi : 10.1103/PhysRevLett.22.412 .
    Ejiri H. Difference between Log ft Values of Negatron Decays and Positron Decays from Odd-Odd Nuclei to Even-Even Nuclei // J. Phys. Soc. Jpn.. — 1967. — Vol. 22. — P. 360—367. — doi : 10.1143/JPSJ.22.360 .
    Из статьи Skibo JG, Ramaty R. Primary and Secondary Cosmic Ray Positrons and Electrons // 23rd International Cosmic Ray Conference. — 1993. — Vol. 2. — P. 132—135. — Bibcode : 1993ICRC....2..132S . : «Hereafter, the term electron will refer to positrons and negatrons».
  15. Мотт Н. , Снеддон И. Волновая механика и её применения. — М. : Наука , 1966. — С. 30. — 9400 экз.
  16. Спроул Р. Современная физика. — М. : Наука, 1974. — С. 18. — 34 000 экз.
  17. Stoney GJ Of the 'Electron,' or Atom of Electricity ] (англ.) // Philosophical Magazine . Series 5. — 1894. — Vol. 38 . — P. 418—420 .
  18. Wiechert E. Über das Wesen der Elektrizität (нем.) // Schriften der Physikalisch-Ökonomischen Gesellschaft zu Königsberg in Preußen. — 7 Jan. 1897. — Bd. 38 , H. 1 . — S. 3—12 .
    Wiechert E. Experimentelles über die Kathodenstrahlen (нем.) // Schriften der Physikalisch-Ökonomischen Gesellschaft zu Königsberg in Preußen. — 7 Jan. 1897. — Bd. 38 , H. 1 . — S. 12—16 .
  19. Быков Г. В. К истории открытия электрона // Вопросы истории естествознания и техники. — 1963. — Вып. 15 . — С. 25—29 .
  20. Thomson GP The Septuagenarian Electron (англ.) // Phys. Today. — 1967. — Vol. 20 , iss. 5 . — P. 55 . ; Пер. с англ.: Томсон Г. П. Семидесятилетний электрон // Успехи физических наук . — Российская академия наук , 1968. — Т. 94 , вып. 2 . — С. 361—370 . — doi : 10.3367/UFNr.0094.196802f.0361 .
  21. Томсон Г. П. Ранний этап изучения дифракции электронов // Успехи физических наук . — Российская академия наук , 1969. — Т. 99 , вып. 11 . — С. 455—468 . — doi : 10.3367/UFNr.0099.196911d.0455 .
  22. Робертсон Б. Современная физика в прикладных науках. — М., Мир , 1985. — с. 25
  23. Екатерина Зубкова. БИНТИ Ускорители для очистки дымовых газов электростанций // Наука и жизнь . — 2017. — № 10 . — С. 40—41 .
  24. Екатерина Зубкова. БИНТИ Пробурить скважину к глубинному теплу // Наука и жизнь . — 2017. — № 10 . — С. 41 .
  25. Киттель Ч. Квантовая теория твердых тел. — М.Л. : Наука, 1967. — С. 103.
  26. Давыдов А. С. Теория твердого тела. — М. : Мир, 1979. — С. 122.
  27. Вайнберг С. Первые три минуты. — М. : Эксмо, 2011. — 208 с. — ISBN 978-5-699-46169-1 .
  28. Boyd RN Big bang nucleosynthesis (англ.) // Nuclear Physics A. — 2001. — Vol. 693 , no. 1—2 . — P. 249—257 . — doi : 10.1016/S0375-9474(00)00707-7 .
  29. Astrophysical Constants and Parameters
  30. Смородинский Я. А. Законы и парадоксы элементарных частиц // Физика наших дней. Сборник. — М. : Знание, 1972. — С. 90—91.
  31. Дорман Л. И. Экспериментальные и теоретические основы астрофизики космических лучей. — М. : Наука, 1975. — 464 с.
  32. Широков, 1972 , с. 552.
  33. Широков, 1972 , с. 558.
  34. Щёлкин К. И. Физика микромира. — М. : Атомиздат, 1965. — 230 с.
  35. Розенталь И. Л. , Архангельская И. В. Геометрия, динамика, Вселенная. — М. : Едиториал УРСС, 2003. — С. 175. — ISBN 5-354-00413-6 .
  36. Вайскопф В. Физика в двадцатом столетии. — М. : Атомиздат, 1977. — С. 103.
  37. Бор Н. Дискуссии с Эйнштейном о проблемах теории познания в атомной физике // Атомная физика и человеческое познание. — М. : ИЛ, 1961. — С. 92.
  38. Розенфельд Л. Квантовая электродинамика // Нильс Бор и развитие физики. — М. : ИЛ, 1958. — С. 115.
  39. Иваненко Д. Д. Элементарные частицы // Очерки развития основных физических идей. — М. : АН СССР, 1959. — С. 427. — 5000 экз.
  40. Пономарев Л. И. По ту сторону кванта. — М. : Молодая гвардия, 1971. — С. 43.
  41. Новиков И. Д. Как взорвалась Вселенная. — М. : Наука, 1988. — 141 с. — ISBN 5-02-013881-9 .
  42. Дмитриев, Электрон глазами химика, 1986 , с. 65.

Литература

  • Все известные свойства электрона систематизированы в обзоре Particle Data Group [1] (англ.) .
  • Бронштейн М. П. Атомы и электроны. — М.: Наука . — 1980. — 152 с., Библиотечка «Квант» , вып. 1. Тир. 150000 экз.
  • Дмитриев И.С. Электрон глазами химика / 2-е изд., испр.. — Л. : Химия, 1986. — 225 с.
  • Широков Ю. М. , Юдин Н. П. Ядерная физика. — М. : Наука, 1972. — 670 с.
  • Буравихин В. А., Егоров В. А. Биография электрона. — М. : Знание, 1985. — 136 с.